act
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 2 (ilk kökler).kök: act
yapılmış şey
harekete geçmek, davranmak; eylem; yasa
Sınav: LiseSınav: YDS
Latincebağımlı kök: Tek başına kelime olmaz; ancak ek alarak kelime kurar.yapma ve biçimbasamak 2, 3, 4Köken bilgisinin güven düzeyi: kesin
kök: ag/act
yapmak, sürmek, yürütmek
Latince agere 'yapmak, sürmek' fiilinden gelir. Kelimelerde dört biçimde görünür: act (ortaç āctus: act, action, actor, react, exact, transaction), ag (fiil gövdesi: agent, agency, agenda), ig (birleşik biçim: navigate, exigent) ve cog (co- + agere kaynaşması: cogent, cogitate).
Köken ayrıntısı
Kök başka bir kökle -igāre biçiminde birleşince iki köklü fiiller doğar: litigate (līs 'dava'), mitigate (mītis 'yumuşak'), castigate (castus 'arı'); bu kelimelerde anlam yükü ilk kökte, aile bağı ig parçasındadır. examine ve essay'de (exāmen, exagium) kök ses değişimiyle görünmez olmuştur; bağ exigere üzerinden kurulur. AHD agere'yi Hint-Avrupa ag- köküne bağlar; Yunanca agein 'götürmek, sürmek' de aynı köke bağlanır, agony, strategy ve pedagogy bu Yunanca koldandır ve Latince kökün kelimesi sayılmaz. Görünüşte benzeyen ama ilgisiz kelimeler: age Latince aetās 'yaş, ömür' kelimesinden gelir; agree a gre 'gönle göre' öbeğinden, yani ad- + grātus 'hoşa giden' birleşiminden; aggravate ad- + gravis 'ağır' birleşimidir, ag- burada ad- ön ekinin asimile biçimidir; acre Eski İngilizce æcer 'tarla' kelimesidir; AHD onu agro- 'tarla' köküne bağlar ve ekinde agro-'nun 'muhtemelen ag- türevi' olduğunu yazar; bağ varsa da Hint-Avrupa düzeyinde ve kuşkuludur, kelime Latince agere'den gelmez.
- Özgün biçim
- agere yapmak, sürmek, yürütmekāctus yapılmış; yapma, eylemagēns yapanagendum yapılacak şey-igāre / -igere sürmek (birleşik biçim)
- Başka biçimleri
- kök: act act, action, active, activity, actor, actual, react, interact, exact, transaction, activate, enactkök: ag / agit / agul agent, agency, agenda, agile, agitate, coagulatekök: ig navigate, ambiguous, exigent, litigate, mitigate, castigate, prodigal, intransigentkök: cog / g / git cogent, cogitatekök: say essaykök: amine examine
Kök haritası
yapmak, sürmek, yürütmek
Çizginin üstünde ön ekle, altında ön eksiz kurulan kelimeler var. Her kelime kendi sayfasına gider.
Bu kökten 30 kelime
action
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 2 (ilk kökler).kök: actson ek: ion
yapma
eylem; önlem
Sınav: LGSSınav: Lise
activate
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 4 (akademik).kök: actson ek: ivson ek: ate
yapmaya eğilimli hâle getirmek
etkinleştirmek, harekete geçirmek
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
active
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 2 (ilk kökler).kök: actson ek: ive
yapmaya eğilimli
etkin, aktif
Sınav: LiseSınav: YDS
activity
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 2 (ilk kökler).kök: actson ek: ivson ek: ity
yapmaya eğilimli olma durumu
etkinlik, faaliyet
Sınav: LGSSınav: Lise
actor
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 2 (ilk kökler).kök: actson ek: or
yapan kişi
oyuncu; (bir süreçte) taraf, aktör
Sınav: LGSSınav: Lise
actual
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 3 (sınav kökleri).kök: actson ek: ual
eylemle ilgili
gerçek, asıl
Sınav: LiseSınav: YDS
agency
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 2 (ilk kökler).kök: agson ek: ency
yapma hâli
kurum, ajans
Sınav: LiseSınav: YDS
agenda
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 3 (sınav kökleri).kök: agson ek: enda
yapılacak şeyler
gündem
Sınav: LiseSınav: YDS
agent
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 2 (ilk kökler).kök: agson ek: ent
yapan
temsilci, aracı; etken
Sınav: LiseSınav: YDS
agile
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 4 (akademik).kök: agson ek: ile
hareket ettirilebilen
çevik
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
agitate
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 4 (akademik).kök: agitson ek: ate
yineleyerek sürmek
tedirgin etmek; (değişim için) mücadele etmek; çalkalamak
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
ambiguous
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 3 (sınav kökleri).ön ek: ambkök: igson ek: uous
iki yana sürülen nitelikte
belirsiz; birden çok anlama gelebilen
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
castigate
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 4 (akademik).kök: castkök: igson ek: ate
arılığa sürmek
sert biçimde eleştirmek
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
coagulate
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 4 (akademik).ön ek: cokök: agulson ek: ate
bir araya süren şeyle yapmak
pıhtılaşmak
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
cogent
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 4 (akademik).ön ek: cokök: gson ek: ent
bir araya süren
ikna edici
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
cogitate
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 4 (akademik).ön ek: cokök: gitson ek: ate
iyice yineleyerek sürmek
derin düşünmek
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
enact
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 4 (akademik).ön ek: enkök: act
eyleme sokmak
yasalaştırmak
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
essay
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 2 (ilk kökler).ön ek: eskök: say
dışarı tartma
deneme yazısı, kompozisyon
Sınav: LiseSınav: YDS
exact
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 3 (sınav kökleri).ön ek: exkök: act
dışarı sürülmüş
tam, kesin; (fiil) zorla almak, talep etmek
Sınav: LiseSınav: YDS
examine
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 2 (ilk kökler).ön ek: exkök: amine
dışarı tartmak
incelemek
Sınav: LiseSınav: YDS
exigent
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 4 (akademik).ön ek: exkök: igson ek: ent
dışarı süren
acil; talepkâr
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
interact
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 3 (sınav kökleri).ön ek: interkök: act
karşılıklı harekete geçmek
etkileşmek
Sınav: LiseSınav: YDS
intransigent
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 4 (akademik).ön ek: inön ek: transkök: igson ek: ent
öteye sürmeyen
uzlaşmaz
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
litigate
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 4 (akademik).kök: litkök: igson ek: ate
dava yürütmek
dava açmak
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
mitigate
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 4 (akademik).kök: mitkök: igson ek: ate
yumuşak kılmak
hafifletmek
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
navigate
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 4 (akademik).kök: navkök: igson ek: ate
gemi sürmek
yolunu bulmak; yönlendirmek; idare etmek
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
prodigal
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 4 (akademik).ön ek: prodkök: igson ek: al
öne doğru süren niteliğinde
savurgan, müsrif
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
react
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 3 (sınav kökleri).ön ek: rekök: act
geri harekete geçmek
tepki vermek
Sınav: LiseSınav: YDS
transaction
Öğretim basamağı: 4 basamaktan 4 (akademik).ön ek: transkök: actson ek: ion
içinden sürme
işlem
Sınav: YDSSınav: YÖKDİL
Kökün hikâyesi
Latincede agere hem sürmek hem yapmak demekti. Bir sürüyü önüne katıp yürütmek de, bir işi sonuna kadar yürütmek de bu fiille anlatılırdı. Geçmiş zaman ortacı āctus 'yapılmış' act biçimini verdi: act, action, active, actor. Şimdiki zaman ortacı agēns 'yapan' agent ve agency kelimelerinde yaşıyor. agenda ise 'yapılacak şeyler' demek; bir toplantının gündemi tam olarak budur. Kök başka parçalarla birleşince sesi değişip ig oldu: nāvis 'gemi' ile nāvigāre 'gemi sürmek' kuruldu, navigate buradan. exigere 'dışarı sürmek, tartıp ölçmek' ise exact kelimesine kesinlik anlamını verdi. co- ile kaynaşınca cōgere 'bir araya sürmek' oldu: cogent bir kanıt seni sonuca sürer. İçinde act ya da ag gördüğün kelimede şunu sor: kim neyi yapıyor, neyi yürütüyor?
Akraba kelimeler
Bu kökten türemezler. Bazılarının uzak bir ortak köke bağlandığı öne sürülür; bu bağ tartışmalıdır (etikete bakın). Harfi harfine anlam olarak öğretilmez.
- agony uzak akraba (tartışmalı)
AHD: Geç Latince agōnia < Yunanca agōniā < agōn 'mücadele' < agein 'sürmek'; ag- köküne bağlar. dictionary.com yalnız agōn 'mücadele'ye kadar götürür, agein'i anmaz; bağ Hint-Avrupa düzeyinde ve tek kaynaklı. Kaynak: agony
- strategy uzak akraba (tartışmalı)
Yunanca stratēgos 'komutan' = stratos 'ordu' + agein 'götürmek' (AHD stratagem, dictionary.com strategy). Yunanca kol; Latince agere ile bağ Hint-Avrupa düzeyinde. Kaynak: strategy
- pedagogy uzak akraba (tartışmalı)
Yunanca paidagōgos 'çocuğu okula götüren köle' = paido- 'çocuk' + agōgos 'götüren' < agein (AHD pedagogue; dictionary.com -agogue agein'e bağlar). Yunanca kol; Latince agere ile bağ Hint-Avrupa düzeyinde. Kaynak: pedagogy